महिलाको पिसाब चुहिने समस्याको उपचार 

 जुनु भट्टर्राई

hellojunu@gmail.com

चार छोरी र एक छोराकी आमा दोलखाकी देवकुमारी खड्कालाई पिसाब चुहिने समस्याले सताउन थालेको करिब ६ वर्षभइसकेको छ । पिसाब फर्ेर्ने इच्छा भएपछि पिसाब फर्ेन बस्नै नपाई पिसाब चुहिने समस्याले उनी हैरान छन् । ँसुरु-सुरुमा बच्चाको आमालाई यस्तो समस्या सामान्य हो भन्ने ठान्थें तर पछि यसले निकै समस्यामा पार्‍यो । गाउँकी स्वास्थ्य कार्यकर्ता नानीले यसको उपचार हुने बताएपछि यहाँ आएकी हुँ’, केही दिनअघि प्रसूति गृहमा भेटिएकी खड्काले साधनासँग भनिन् ।

खड्काको जस्तै समस्या बोकेर आएकी अर्की महिला हुन् झापाकी भवानी अधिकारी । झापामै प्राइभेट कम्पनीमा कार्यरत उनले पिसाब चुहिने समस्याले आफ्नो काम र दैनिक जीवनमा धेरै असर पुर्‍याइरहेको बताइन् । ँहाच्छ्यूँ गर्दा होस् या खोक्दा, मेरो त पिसाब नै अडिँदैन’ -उनले भनिन् । अर्की एक महिलाले त श्रीमान्सँग सहवासको समयमा पनि थाहै नपाई पिसाब छ्वाल्लै भइहाल्ने बताइन् । ँश्रीमान्ले मेरो समस्या बुझेर मलाई उपचारको लागि यहाँ पठाउनुभएको हो’ -उनले भनिन् ।

यी महिलाका समस्याहरु पिसाब चुहिने समस्याबाट ग्रसित केही महिलाका उदाहरणहरु मात्र हुन् । उनीहरुजस्ता हजारौं महिला यो समस्याबाट ग्रस्त बनिरहेको चिकित्सकहरु बताउँछन् । पिसाब चुहिने समस्याको उचित निदान र उपचार हुन नसक्नाले महिलाले ठूलो सामाजिक, शारीरिक एवम् मानसिक कष्ट भोग्नुपरेको पाइएको छ ।

पिसाब किन चुहिन्छ ?

वरिष्ठ युरोलोजिस्ट डा. अर्जुनदेव भट्टका अनुसार पिसाब चुहिने समस्याको कारण एउटै हुँदैन । पिसाब चुहिनुका पनि धेरै कारणहरु हुन्छन् । र्सवप्रथम के कारणले पिसाब चुहिएको भन्ने विषयमा विश्लेषण गर्नु जरुरी छ । सामान्यतया पिसाब नफेरेको अवस्थामा मूत्रथैलीमा भएको प्वालबाट पिसाब बाहिर निस्कनु नै पिसाब चुहिने समस्या हो । मूत्रनली ज्यादै भरपर्दो मांसपेशीले बनेको हुन्छ । यही मांसपेशीले आवश्यकताअनुसार पिसाब सञ्चय गर्ने र निष्कासन गर्ने गर्छ ।

डा. भट्ट भन्नुहुन्छ- ँजब मूत्रथैली वा त्यहाँ भएका स्नायुहरुको त्रुटिले वा मूत्रनलीको खराबीले  पिसाब सञ्चय गर्ने कार्यमा बाधा पुग्छ तब पिसाब चुहिन्छ । कुनै-कुनै अवस्थामा महिलाको पिसाबथैली तलतिर झरेर, पिसाब नली हल्लिएर वा दोब्रिएर पनि पिसाब चुहिने समस्या देखा पर्छ ।’ तर सबै अवस्थामा यही कारण लागू नहुने डा. भट्टको कथन छ ।

बढ्दो कामको चापः पिसाब चुहिने समस्या

धेरैजसो महिला जुरुक्क उठ्दा, हाँस्दा, टुसुक्क बस्दा, हाच्छ्यूँ गर्दा, धेरै गह्रौं भारी उचाल्दा, यौनसर्म्पर्क गर्दा एक्कासि पिसाब चुहिएको अनुभव गर्छन् । यो महिलाको मूत्रनलीभित्र एक्कासि परेको चापका कारण उत्पन्न भएको समस्या हो । डा. भट्टका अनुसार जब महिलाको मूत्रथैलीको फेद तथा तल्लो पेटको समतल भाग बढी हल्लिन्छ, त्यस बेला यस्तो समस्या देखा पर्ने गर्छ । गह्रौं भारी उठाउँदा वा तल्लो पेटलाई बढी चाप हुने खालको कार्य गर्दा एक्कासि पेटभित्र र मूत्रनलीभित्र चाप वृद्धि हुन्छ । त्यही समयमा अस्थिर मांसपेशी भएको मूत्रनली हल्लिएर मूत्रद्वारको मुख खोलिन्छ र पिसाब चुहिन पुग्छ ।

करिब ५० प्रतिशत महिलामा पिसाब चुहिनाको कारण चापसँग सम्बन्धित नै हुन्छ । कामकाजी महिला हुन् या त गृहिणी, यस्ता समस्याले ग्रसित महिलाहरु शारीरिकरुपमा मात्र ग्रसित नभई मानसिकरुपमा पनि उत्ति नै पिरोलिइरहेका हुन्छन् । कुन बेला आफ्नो पिसाब चुहिने समस्या देखा पर्ने हो भनी उनीहरु त्रसित भइरहेका हुन्छन् । त्यसैले यस्तो समस्या ननिम्तियोस् भनी छिन्-छिन्मै पिसाब फर्ेन बसिहाल्ने गर्छन् । डा. भट्टका अनुसार चापसँग सम्बन्धित पिसाब चुहिने अवस्थामा महिलाको मूत्रथैलीमा पूरा पिसाब भरिन पाउँदैन । महिलाले पिसाब चुहिने डरले मूत्रथैलीमा थोरै पिसाब जम्मा हुनासाथ पिसाब फर्ेन जाने गर्छन् । यसको कारण छिन्-छिन्मा पिसाब फर्ेर्नुपर्ने बानी नै बसी धेरै हैरानी बेहोर्नुपर्ने हुन्छ ।

पिसाबथैलीको क्रियाशीलताः पिसाब चुहिने समस्या

जब मानिसमा पिसाब फर्ेर्ने इच्छा हुन्छ त्यति बेला नै ऊ पिसाब फर्ेन अर्समर्थ पनि हुन सक्छ । काम गरिरहेको अवस्थामा होस् या हिँडिरहेको अवस्थामा, जुनसुकै समयमा पनि पिसाब आउन सक्छ । सामान्यतया मानिसमा केही समय पिसाब रोक्न सक्ने क्षमता हुन्छ तर पिसाब चुहिने समस्या भएका महिलामा भने पिसाब फर्ेर्ने इच्छा हुनेबित्तिकै पिसाब चुहिन थाल्छ, जति रोक्ने प्रयास गरे पनि रोक्न सकिंदैन । पिसाब चुहावट नियन्त्रणबाहिर जान्छ ।

डा. भट्टका अनुसार पिसाब रोक्न नसक्नुको एक प्रमुख कारण पिसाबथैली अति क्रियाशील ९इखभच ब्अतष्खभ० हुनु हो । यस अवस्थामा सम्पूर्ण पिसाब छ्वाल्लै जान सक्छ वा दुइ  सामान्य पिसाब फेराइको बीचमा धेरै चोटि केही मात्र पिसाब चुहिएर जान सक्छ । बढी उमेर भएका महिलामा पिसाबथैली अति क्रियाशील हुने गर्छ । पिसाब रोक्नै नसक्ने महिलामध्ये लगभग २० देखि ३० प्रतिशतमा यो अवस्था देखा पर्ने गर्छ ।

पिसाब चुहिनु एक जटिल अवस्था हो । कसै-कसैमा पटक-पटक गरी थोरै पिसाब चुहिने गर्छ भने कसै-कसैलाई झन् छ्वाल्लै पिसाब जाने हुन्छ । जति रोक्न खोजे पनि आफ्नो नियन्त्रणबाहिर आउने हुनाले यस्ता समस्या भएका महिलामा भय र आतंकित मानसिकता सृजना हुन सक्ने डा. भट्ट बताउनुहुन्छ । भय र आतंकित मानसिकता भएपछि पिसाब चुहिने सम्भावना झनै बढी देखिन्छ । त्यसैले राम्रो परामर्शदातासँग परामर्श लिनुपर्ने डा. भट्टको सुझाव छ ।

पिसाब चुहिने समस्याले क्यान्सर पनि हुन सक्छ

पिसाब चुहिने रोग धेरै महिलामा पाइन्छ । यो समस्यालाई समयमै व्यवस्था गर्न नसक्दा लखौं महिलाको स्वास्थ्यस्थिति निकै जटिल बन्दै गइरहेको छ । त्यही जटिल अवस्थामध्ये एक अवस्था हो मूत्रथैलीमा क्यान्सर । डा. भट्टका अनुसार यदि केही महिलामा पटक-पटक पिसाबको संक्रमण -इन्फेक्सन) भएको छ भने त्यहाँ क्यान्सर ९ऋबचअष्लomब कष्तग० को सृजना भएको हुन सक्छ । जुन पिसाबथैलीको स्लेस -तह) मा देखिने गर्छ । पटक-पटक पिसाबको इन्फेक्सनबाट मूत्रथैलीमा भएका तहहरुमा परिवर्तन आई उक्त क्यान्सर देखा पर्छ । यसको समयमै निदान हुन नसके बिस्तारै बढ्दै गई दर्ीघरोग बन्न सक्छ ।

त्यसैले समयमै पिसाब चुहिने समस्याको निदान गरी उपचार गर्नु अति आवश्यक हुन्छ । समयमै उपचार हुन सकेमा क्यान्सरबाट बच्ने मात्र होइन, पिसाब चुहिने समस्याबाट समेत मुक्त भई स्वस्थताका साथ बाँच्न सकिन्छ ।

गलत धारणाले समस्या जटिल बन्ने

पिसाब चुहिने समस्या धेरै महिलामा हुन्छ । विभिन्न तथ्यांकअनुसार २० वर्षनाघेका महिलामध्ये करिब २५ प्रतिशतलाई यो समस्या देखा पर्छ । नेपाली महिलामा यो रोगको अवस्था कस्तो छ भन्ने  विषयमा कुनै खास तथ्यांक पाइँदैन । खासगरी महिलामा हुने पिसाब चुहिने समस्यालाई महिला आफैं र समाजले पनि खुलारुपबाट प्रकाशमा ल्याउन नहुने विषय सम्भिmनाले पनि यो समस्या झन् जटिल हुन पुगेको छ ।

यो समस्यालाई बेवास्ता गर्दा लाखौं नेपाली महिलाको स्वास्थ्य र सामाजिक स्थिति कमजोर हुन सक्छ । पिसाब चुहिने समस्या खासगरी पाको उमेरमा प्रवेश गर्न सुरु गरेका महिलामा धेरै देखिन्छ । यो समस्या कडा कसरत वा दैनिक गाह्रो काम गर्ने तथा धेरै बच्चा जन्माएका महिलामा अन्यको तुलनामा बढी देखिने गर्छ ।

महिनावारी सुक्ने अवस्था पुगेका महिलामा पनि पिसाब चुहिने समस्या आउन सक्छ । यस उमेरका महिलामा हर्मोन शक्ति कम हुँदै जाने भएकाले मूत्रथैलीमा थोरै चाप पर्नासाथ मूत्रनली हल्लिने हुन्छ । यसले गर्दा पिसाबथैलीमा पिसाब अनियन्त्रित भई बाहिर निस्कने हुन्छ । तर नारी हर्मोनको प्रयोगबाट पिसाब चुहिनुमा कमी भएको भने पुष्टि हुन सकेको छैन । तौल उचाइसँग मेल नखाने वा उचाइको अनुपातमा तौल बढी छ भने त्यस्ता महिलामा पनि पिसाब चुहिने समस्या देखिने सम्बन्धित विशेषज्ञहरु बताउँछन् ।

डा. भट्टका अनुसार यदि महिलाको उचाइसँग मेल खाने तौल छ भने त्यस्ता महिलामा पिसाब चुहिने समस्या अपेक्षाकृत कम हुन्छ । बढी तौल भएका महिलाले जर्‍याकजुरुक गर्दा मात्रै पनि पेटको भागले मूत्रथैली थिचिइने र पिसाब नियन्त्रण नभई चुहिने गरेको डा. भट्ट बताउनुहुन्छ । शरीरको तौल जस्तो भए पनि शल्यक्रियाद्वारा पाठेघर निकालेका महिलामा पनि यो समस्या बढी देखिने गर्छ । कतिपय महिलाले पिसाब चुहिने समस्यालाई सामान्य ठान्ने र बच्चा जन्मिएपछि स्वाभाविक रुपमा यस्तो हुन्छ भन्ने गलत सोचाइले गर्दा समस्या झन् जटिल बन्ने गर्छ । यो समस्यालाई समयमै उपचार गर्ने प्रयास गरेमा पूरै निको पार्न सकिने डा. भट्टको भनाइ छ ।

समयमै उपचार गरौं

सामान्यतया पिसाब चुहिने समस्याको समाधान हुन्छ । तर धेरै जटिल अवस्था भएमा पूरै उपचार हुन नसके पनि धेरै हदसम्म उपचार हुन सक्छ । जसलाई शरीरको उचाइसँग मेल खाने तौल नभएर वा तौल बढी भएर समस्या देखिएको हो, उसले आफ्नो तौल कम गर्ने कोशिश गर्नुपर्छ । साथै पिसाब इन्फेक्सन हुन नदिने, यदि भइहालेमा समयमै उपचार गराउने, कसैको हर्मोनको कमीले समस्या देखिएको हो भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार हर्मोन शक्ति बढाउने खानेकुरा वा औषधि सेवन गर्नुपर्छ । शारीरिक व्यायाम गर्दा मूत्रनली बलियो बनाउन मूत्रनलीलाई तन्काउने-खुम्च्याउने जस्ता अभ्यास गर्नाले पनि समस्याबाट बच्न सकिन्छ ।

यी सबै कुरा गर्दा पनि नभएमा शल्यक्रियाद्वारा उपचार गराउन सकिन्छ । शल्यक्रियामध्ये सबैभन्दा प्रभावकारी अप्रेसनमा पिसाबको नलीको तल्लो भागमा कृत्रिम जाली राखी पिसाबको नलीलाई बलियो बनाउने विधि हो । यसले पिसाबको नलीलाई यताउति हुन दिंदैन । पिसाब चुहिने समस्या सधैँ सामान्य हुँदैन । यस्तो समस्यालाई आफूभित्र मात्रै सीमित राख्ने र आफन्त, नातेदार, साथीभाइको सर्म्पर्कमा आउन शंकोच मान्ने गरेको पाइन्छ, जुन एकदमै गलत हो । यसको उपचार सम्भव हुने भएकाले समयमै उपचार गराएर स्वस्थ जीवन जिउनेे प्रयत्न गर्नुपर्छ ।