सौर्न्दर्य के हो ?  डा. सुशील कोइराला ँसौर्न्दर्य के हो वा केलाई सौर्न्दर्य भन्ने’ भन्ने विषयले हाम्रो समाजमा प्रायः सधैँ चर्चा पाउने गर्छ । सौर्न्दर्यसम्बन्धी प्राचीन लेख, पुस्तक, ग्रन्थका साथै आधुनिक सभ्यताले व्याख्या गरेको परिभाषा आदिको गहन अध्ययन गर्ने हो भने सौर्न्दर्यको परिभाषामा प्रायः एकरुपता नै पाइन्छ । विगतमा विभिन्न सौर्न्दर्यविज्ञका साथै दार्शनिकहरुले आ-आफ्नै शैलीमा सौर्न्दर्यलाई परिभाषित गरेका छन् । दार्शनिकहरुका सौर्न्दर्यसम्बन्धी परिभाषाहरु प्रायः मनोगत हुने गर्छन् । जस्तै?

 सौर्न्दर्य त्यो वस्तु हो, जुन तस्वीरमा उतार्न सकिन्न ।

 सौर्न्दर्य नाम नभएको सुगन्धित वस्तु हो ।

 सौर्न्दर्य भन्ने कुरा केवल देखेपछि मात्र थाहा हुन्छ ।

 सौर्न्दर्य हर्ेर्ने व्यक्तिमा भर पर्छ । ...आदि ।

सौर्न्दर्यका विभिन्न आयामहरु छन् । जस्तै- आत्मिक, मनोगत, इन्द्रियजन्य, अनि शारीरिक । आधुनिक समाजमा सौर्न्दर्यको कुरा गर्दा हामी बढी दृष्टिगत सौर्न्दर्यलाई बुझ्ने गर्र्छौं अर्थात् त्यो सौर्न्दर्य जुन हाम्रा आँखाले देख्छन् वा बुझ्छन् ।

आत्मिक, मनोगत र इन्द्रियजन्य सुन्दरतालाई एकछिन् छोडी यदि हामीले दृष्टिगत मानव शारीरिक सौर्न्दर्यको परिभाषा खोज्ने हो भने प्रायः निम्न निष्कर्षा पुगिन्छ ।

ँसौर्न्दर्य त्यो हो, जुन आफूलाई हर्ेदा राम्रो लाग्छ, जति हेरे पनि हेरिरहन मन लाग्छ र आनन्दको अनुभव हुन्छ ।’ हो, यहाँ उल्लिखित सौर्न्दर्यको दृष्टिगत परिभाषालाई यदि नियालेर हर्ेर्ने हो भने यसमा मानिसको व्यक्तिगत रुचि, इच्छा र चाहनालाई प्राथमिकता दिइएको छ । हाम्रो रुचि, इच्छा र चाहना वास्तवमा परिवर्तनशील छ । यो सदा एकै खालको रहँदैन । यसमा हाम्रो सामाजिक परिवेश, रीतिरिवाज र बहुसंख्यक समाजका व्यक्तिहरुको मतको पनि भूमिका रहने गर्छ । यही मतले नै सौर्न्दर्यको बजार डोर्‍याएको हुन्छ ।

दृष्टिगत शारीरिक सौर्न्दर्य

व्यक्तिको बोली, व्यवहार, चरित्र, ज्ञान, सीप र विवेकलाई प्रायः पछाडि राखेर हाम्रा आँखाले मानव शारीरिक सौर्न्दर्यलाई नियाल्ने गर्दछन् । हाम्रा आँखाले जे देख्या छौं हामी त्यही मूल्यांकन गर्दछौं । एकफेर विचार गरौं त, हामीले कुनै व्यक्तिलाई पहिलो पटक देख्दा र्सवप्रथम हाम्रा आँखा केमा जान्छन् र उक्त व्यक्तिप्रति हाम्रो आकर्षा पैदा हुन शरीरको कुन अंग-प्रत्यंगको कति-कति भूमिका रहन्छ -

यसबारे पश्चिमी मुलुकमा धेरै अध्ययन-अनुसन्धान भएका छन्् र धेरै अध्ययनले के देखाएको छ भने हाम्रो ९० प्रतिशत नजर र्सवप्रथम कुनै पनि व्यक्तिको मुहारमा जान्छ । यदि त्यही व्यक्तिलाई पछाडिबाट देखिएको छ भने उसको शारीरिक बनोट, उचाइ अनुपात आदिलाई हाम्रा आँखाले नियाल्न थाल्छन् र यो अनुपात हाम्रा आँखालाई राम्रो लागेमा उसको अगाडिको भाग हर्ेन लालायित हुन्छौं अनि हामी उसको उचाइ र शरीरमा सुहाउने सुन्दर मुहारको कल्पना गर्र्छौं । वैज्ञानिक अनुसन्धान र व्यवहारले के देखाउँछ भने मुहारको सुन्दरता नै मानव सौर्न्दर्यताको पहिलो कडी हो ।

अब कसैको मुहारलाई नियाल्दा पनि हाम्रा आँखा पहिले केमा तानिन्छन् - हाम्रा आँखाले पहिले आँखामा त्यसपछि मुस्कानमा र ओठमा अनि दाँत, नाक, कान र मुहारका विभिन्न भागको आकार, रंग, बनोट एवम् स्वस्थताको मूल्यांकन गर्न थाल्छन् । शारीरिक सौर्न्दर्यको कुरा गर्दा मुहारपछि उसको उचाइ, छातीको चौडाइ, स्तनको आकार, नितम्बको नाप र शारीरिक रोगनलाई प्राथमिकता दिइन्छ ।

त्यसैले व्यक्तिको शारीरिक सौर्न्दर्यको कुरो वा व्याख्या गर्दा तीन किसिमबाट गरिन्छ ।

(१) शारीरिक तथा अंग-प्रत्यंगहरुको स्वास्थ्य

(२) अंग-प्रत्यंगको आपसी अनुपात

(३) तिनलाई हर्ेर्ने बहुसंख्यकको मत

यी तीन आधारलाई हाम्रा धर्मग्रन्थले पनि आफ्नै पाराले विभिन्न प्राकृतिक वस्तुसँग उपमा दिएर व्याख्या गरेका छन् । जस्तै- राम्रो आँखा भन्नुपर्दा हरिण वा माछाको जस्तो भन्ने गरिन्छ । त्यस्तै दाँतलाई शंख वा मोतिसँग र कम्मरलाई बाघको छिनेको कम्मरसँग तुलना गरिन्छ । तर विज्ञानले भने शारीरिक सौर्न्दर्यलाई गणितीय आधारमा व्याख्या गर्न वा भाषामा उतार्ने गर्दछ । जस्तै- कुनै सुन्दरी नारीको राम्रो शरीरको कुरा गर्दा २६ह२४ह३६ भनिन्छ वा छाती ३६, कम्मर २४ र नितम्ब ३६ तथा शरीरको तौललाई बडी मास इन्डेक्स (Body Mass Index/BMI) को रुपमा बताउने गरिन्छ ।

सौर्न्दर्यको सम्बन्धमा वेदलगायतका धर्मग्रन्थहरुले धेरै कुरा पहिल्यै व्याख्या गरिसकेका छन् तर प्राचीन ग्रन्थमा लेखिएका कुरा आधुनिक सौर्न्दर्य विज्ञानको ठूलो बजार भएका मुलुकबाट हामीकहाँ भित्रिएपछि मात्र हामी त्यसको प्रसंशा गर्दछौं । शायद संसारको कुनै पनि धार्मिक ग्रन्थ आदिमा हिन्दू धर्मग्रन्थमा जस्तो मानिसको खुट्टाको नङदेखि शिरको रौंसम्म वर्ण्र्ाागरिएको दस्ताबेज पाइँदैन । हिन्दू धर्मग्रन्थहरुमा सौर्न्दर्य सम्बन्धमा सूक्ष्मरुपमा व्याख्या गरिएको छ, जुन ज्यादै रोचक र उपयोगी पनि छ । क्रमशः