राम्रो स्वास्थ्यका लागि शिशु स्याहार प्रस्तुतिः अधिकारी शिशुको हेरचाह राम्रो नभएका कारण धेरै शिशुको मृत्यु हुने गरेको छ । नेपालमा धेरै शिशुको जन्म घरमै हुने गरेकाले पनि शिशु मृत्युदर निकै बढी देखिएको हो । सकेसम्म स्वास्थ्यसंस्थामा शिशु जन्माउने गरेमा वा दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको उपस्थितिमा प्रसूति गराएमा धेरै बालबालिकालाई ज्यान जोखिममा पर्नबाट जोगाउन सकिन्छ । साथै बाबुआमाले भर्खर जन्मिएको शिशुको हेरचाहमा विशेष ध्यान पुर्‍याउन सकेको खण्डमा पनि बालबालिकालाई अकाल मृत्यु हुनबाट जोगाउन सकिन्छ ।

सामान्य अवस्थामा जन्मिएको शिशुलाई सुकेको सफा कपडाले पुछेपछि न्यानो कपडाले बेरेर राख्नर्ुपर्छ । तर जन्मनासाथ शिशुलाई नुहाउनुहुँदैन । २४ घण्टापछि मनतातो पानीले नुहाउनर्ुपर्छ । शिशुलाई सकेसम्म आमासँगै टाँसेर राख्नर्ुपर्छ र आमाको दूध खुवाउनर्ुपर्छ । सुरुको बिगौती दूध फाल्नुहुँदैन । यस्तो दूध खुवाउँदा बच्चाको रोगसँग लड्ने क्षमता वृद्धि हुन्छ ।

शिशु जन्मनेबित्तिकै रुन्छ, यदि रोएन भने मुख तथा नाकको फोहोरमैला सफा गरिदिनर्ुपर्छ । ढाड या पैतालामा झड्का दिँदा पनि शिशु रोएन भने मुख वा मास्कबाट श्वास-प्रश्वास गराउनर्ुपर्छ । शिशुलाई ६ महिनासम्म पानी खुवाउनुहुँदैन । पानीको मात्रा पनि आमाको दूधबाटै पूरा गराउनर्ुपर्छ । शिशुलाई पानी खुवाउँदा रोगको संक्रमण हुने सम्भावना बढी भएकाले ६ महिनासम्म पानी नखुवाई सोको मात्रा दूधबाटै पूरा गर्नुपर्छ । नवजात शिशु धेरै नीलो छ, शिशुको दिसा-पिसाब गर्ने प्वाल छैन, दूध चुस्न सक्तैन भने स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनर्ुपर्छ ।

शिशुले जन्मेको २४ घण्टाभित्र दिसा र ४८ घण्टाभित्र पिसाब गर्छ । त्यो अवधिसम्म दिसा-पिसाब नगरे आत्तिनुपर्दैन । तर त्यो भन्दा निकै ढिलो भएमा ध्यान पुर्‍याउनर्ुपर्छ ।

बच्चा जन्मिएको दुइ दिनभित्र जन्डिस देखिएमा असामान्य हो । यसको उपचार गर्नुपर्छ । तीन दिनपछि देखिएको पहेँलोपन तथा जन्डिस बिहान-बेलुका ना·ो बनाएर घाममा राखेपछि प्रायः हट्छ । तर निकै दिन रहेमा उपचारको आवश्यकता पर्छ ।

चौथो दिनदेखि बच्चालाई दैनिक मततातो पानीले नुहाउन सकिन्छ । तर बच्चालाई खुला चिसो हावामा राख्नुहुँदैन, न्यानो कपडा लगाएर राख्नर्ुपर्छ । बच्चाहरु सामान्यतया १८ देखि २० घण्टासम्म सुत्छन् । सुते पनि २/२ घण्टामा दूध खुवाइरहनर्ुपर्छ । दूध खुवाउँदा बच्चालाई कोल्टो नपारी ठाडो पारेर खुवाउनर्ुपर्छ ।

शिशु रोएमा बाबु-आमा आत्तिएर फकाउने, खुवाउने प्रयास गर्छन् । तर शिशुलाई दैनिक ५ मिनेट जति रुन दिएमा राम्रो एक्सरसाइज हुन्छ र यो लाभदायक नै हुुन्छ । तर धेरै बेर रोइरहन दिनुहुँदैन ।

जन्मेको पहिलो हप्ता शिशुका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शिशु मृत्युदरको १० प्रतिशत पहिलो हप्तामै भएको पाइएको छ । त्यसकारण पनि यस अवस्थामा विशेष ध्यान पुर्‍याउनर्ुपर्छ । शिशु मृत्युका मुख्य कारणहरुमा चिसोका कारण लाग्ने विभिन्न रोगहरु -निमोनिया आदि), विभिन्न रोगको संक्रमण, सन्तुलित पोषण नहुनु आदि नै हुन् ।

चिसोबाट बचाउनका लागि न्यानो कोठामा राख्ने, आवश्यक मात्रामा कपडा लगाइदिने, धेरै जाडो भएमा आमाले छातीमा टाँसेर राख्ने गर्नुपर्छ । सुतेको ठाउँमा पिसाब गरेमा तुरुन्तै कपडा फर्ेर्नुपर्छ । बच्चा सुतेको कपडा नबदलेका कारण पुठ्ठामा साना बिमिरा आउन सक्छन्, त्यसैले यस्तो कपडा बराबर बदल्नर्ुपर्छ । शिशुलाई यस्ता बिमिराबाट बचाउन र मस्तसँग सुत्न दिनका लागि डायपरको प्रयोग गर्न सकिन्छ । अहिले बजारमा विभिन्न किसिमका डायपरहरु पाइन्छन् । राम्रो खालको डायपरले पिसाब राम्रोसँग सोस्ने भएकाले शिशुलाई निकै आराम पुर्‍याउँछ र मस्तले सुत्न सक्छ । यस्ता डायपर समय-समयमा फेरिरहनर्ुपर्छ ।

रोगको संक्रमण हुन नदिनका लागि शिशुलाई बराबर धेरै मानिसले चलाइरहने गर्नुहुँदैन । कपडाहरु धोएपछि आइरन गरेर लगाउनु लाभदायक हुन्छ ।

शिशुलाई सकेसम्म दिउँसो मनतातो पानीले बराबर नुहाइदिनर्ुपर्छ । नुहाउँदा जुन पायो त्यही साबुन प्रयोग गर्नुहुँदैन । उनीहरुलाई बेबी सोप प्रयोग गरेर नुहाइदिनर्ुपर्छ । बेबी सोपको प्रयोगले शिशुलाई संक्रमण हुनबाट बचाउँछ र यो साबुन शिशुलाई पीरो नहुने गरी बनाइएको हुन्छ ।

नुहाएपछि सफा तौलियाले पुछेर बेरिदिनर्ुपर्छ । शरीरलाई सुख्खा पारेर बेबी पाउडर लगाउन सकिन्छ । यस्ता पाउडरले पनि शिशुको शरीरमा हुने संक्रमणबाट बचाउँछ र शरीर गन्हाउँदैन । बच्चालाई ५ महिनासम्म खासै ठोस आहारको जरुरत पर्दैन । आमाको दूधले नै पुग्छ । तर आमाको दूध प्रशस्त मात्रामा आएन भने अन्य दूध पनि खुवाउनर्ुपर्छ । बोतलबाट अन्य दूध खुवाउँदा बोतल राम्रोसँग उमालेर मात्र दूध खुवाउनर्ुपर्छ, नत्र जीवाणुहरुको संक्रमण भई बच्चालाई पखाला लाग्नेलगायतका समस्या देखिन सक्छन् ।

पाँच महिनासम्म बच्चाको पाचनशक्ति राम्रो भइसकेको नहुने भएकाले ठोस आहार खुवाउनुहुँदैन । चाँडै अरु ठोस खानेकुरा खुवाउँदा कतिपयलाई एलर्जी पनि हुन सक्छ । यदि वजन पर्याप्त मात्रामा बढेको छ र दूधले नै उसलाई खाना पुगिरहेको छ भने अन्य खानेकुरा खुवाउन हतार गर्नुपर्दैन ।

पाँच महिना पुगेपछि बच्चालाई आवश्यकताअनुसार सुरुमा पिसेको, लतपतिएको, गिलो खानेकुरा खुवाउनर्ुपर्छ । सुरुमा लिटो, जाउलो पिसेको आलु, पिसेको गाजर दिन सकिन्छ । पाकेको स्याउलाई ताछेर उमालेपछि पिसेर लेदो बनाइ खुवाउन सकिन्छ । भात पकाएर गिलो बनाई दूधसँग खुवाउन सकिन्छ । त्यस्तै गरी आलुलाई पनि उसिनेर मसिनो बनाई पिसेर दूधमा राखी खुवाउन सकिन्छ । सुरुमा बच्चालाई एक-दुइ चम्चा दैनिक एक-दुइ पटक दिन सकिन्छ । पछि मात्रा बढाउँदै लानर्ुपर्छ । कुनै खाना खुवाउँदा पचेन भने त्यस्तो खाना खुवाउनुहुँदैन ।

सुरुमा खुवाएका ठोस खाना राम्रोसँग पचाउन सकेमा यी खानालाई निरन्तरता दिई दोस्रो चरणमा दाल, मासु खुवाउनर्ुपर्छ र फलफूल थप गर्नुपर्छ । यस बेला दैनिक २/३ पटक ठोस खाना खुवाउन सकिन्छ । ६ महिना पुगेपछि गहुँबाट बनेका खाना, लिटो आदि खुवाउनुपर्छ र बिस्तारै परिवारकै खाना खाने बानी पनि गराउँदै जानर्ुपर्छ । फलफूलको रस वा जुस पनि खुवाउन सकिन्छ । आमाको दूध खानेलाई दैनिक तीन पटक ठोस आहार र आमाको दूध नखानेलाई ५ पटकसम्म ठोस आहार खुवाउनुपर्छ ।

शिशुको हेरचाहमा आमाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुने भए तापनि परिवारका अन्य सदस्यको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ । बच्चा जन्मिएदेखि पाँच वर्षभत्रमा बीसीजी, डीपीडी, पोलियो, दादुरा आदि खोपहरु लगाउनर्ुपर्छ । यसले विभिन्न रोगहरुबाट बचाउँछ ।

यी विशेष कुराहरुमा ध्यान पुर्‍याउन सके शिशुको मृत्युदर घटाउन मात्र होइन राम्रो स्वास्थ्य बनाउन पनि मद्दत पुग्छ ।