-.

गैरकानुनी गर्भपतन गराउँदै मेरी स्टोप्स

वरुण पनेरु/डडेल्धुरा

विगत दुई महिनादेखि डडेल्धुरामा सुनौलो परिवार नेपालअन्तर्गत सञ्चालित मेरी स्टोप्स शाखा डडेल्धुराले गैरकानुनीरुपमा गर्भपतनलगायत अन्य स्वास्थ्य सेवाहरु प्रवाह गरिरहेको छ। गैरकानुनीरुपमा स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गरिरहेको सो संस्थाका बारेमा स्थानीय प्रशासन र स्वास्थ्य निकायलाई कुनै जानकारी नभएको बताइएको छ।

 स्थानीय जनतालाई प्रजनन स्वास्थ्यबारे परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यका साथ स्थापना गरिएको मेरी स्टोप्स डडेल्धुरा शाखाले विगत दुई महिनादेखि गैरकानुनीरुपमा गर्भपतन सेवा सञ्चालन गर्दै मोटो रकम असुल्ने गरेको पाइएको छ।

पाठेघर खस्ने रोगका बिरामी पन्ध्र सय

डडेल्धुरा जिल्लाभरि १ हजार ५ सय महिला पाठेघर रोगबाट ग्रसित भएको थाहा भएको छ। जिल्लामा बर्सेनि ५ हजार महिला गर्भवती हुने गरेका छन्। तीमध्ये ३० प्रतिशत महिला पाठेघर खस्ने रोगबाट ग्रसित रहेको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका तथ्यांक अधिकृत वीरबहादुर रावलले जानकारी दिनुभयो। पाठेघर खस्ने समस्या भएका महिलामा पनि तेस्रो चरणमा पुगेका महिलाको संख्या बढ्दै गएको छ। तेस्रो चरणको अवस्था निकै खतरनाक भएकोले यसबाट मातृमृत्यु बढ्दै जाने खतरा रहेको रावलको अनुमान छ।

डडेल्धुरा जिल्लामा ३० देखि ४० वर्ष उमेर समूहका गर्भवती महिलाहरुमा पहिलो चरणको पाठेघर खस्ने समस्या देखिने गरेको छ भने ४० वर्षदेखि ५० वर्षमा दोस्रो चरणको समस्या देखिने गरेको छ। स्वास्थ्यकर्मीका अनुसार गर्भावस्थामा कामको अधिक बोझ, सन्तुलित आहारको कमी, सुत्केरी र गर्भवती जाँचको समस्यालगायतका कारणले ग्रामीण क्षेत्रका अधिकांश महिला पाठेघर खस्ने समस्याबाट प्रताडित छन्।

प्रथम चरण (फस्ट डिग्री) को समस्या देखिनेबित्तिक्कै उपचार गराउन सकिएमा समस्या न्यूनीकरण हुने भए पनि महिलाहरुले समाजमा तिरष्कृत हुने डरका साथै स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउन लजाउने प्रवृत्तिले रोग बढ्दै गएको उपचारमा संलग्न स्वास्थ्यकर्मीको अनुभव छ। गरिब र ज्याला-मजदुरी गर्ने वर्गका महिलामा यो समस्या बढी भएको स्वास्थ्य कार्यालयको तथ्यांकमा उल्लेख गरिए पनि ग्रमीण क्षेत्रमा टाढा-टाढाबाट घाँस-दाउरा, पानी बोक्ने महिला पनि समस्याबाट पीडित भएको पाइएको छ।

जिल्लास्तरमा प्रजनन स्वास्थ्य क्षेत्रमा बर्सेनि १० करोडभन्दा बढी रकम खर्च भइरहेको छ। युएनएफपीए, जीटीजेड, सेसी सहकार्य सीसीजीआरओ, डकाउ, एक्सन एड, डब्लुएफपी, युएनडीपी लगायतका संस्थाहरुबाट ठूला परियोजनाका साथै जिल्ला स्वास्थ्य कार्यलयबाटै पनि बर्सेनि ठूलो धनराशी प्रजनन स्वास्थ्यका नाममा खर्च भएको छ। प्रजनन स्वास्थ्यका नाममा भइरहेको करोडौं खर्चबाट पाठेघर खसेका सबै महिलाले रिङपेसरी राख्नसमेत नपाएको गुनासो छ।

डडेल्धुरा जिल्लाको भित्री मधेश जोगबुढा क्षेत्रमा केही वैद्यहरुले पुरुषहरुले गर्ने स्थायी बन्ध्याकरणको सट्टा जडीबुडीबाट बन्ध्याकरण गर्ने भनी जडीबुडी खुवाइरहेको पाइएको छ। अस्पतालमा गराएको बन्ध्याकरणभन्दा पनि वैद्यहरुले जडीबुडीबाट राम्ररी बन्ध्याकरण गराइदिने भन्दै गाउँका मानिसलाई जंगली जडीबुडी खुवाउन लागेको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन्।

अझै पनि ग्रामीण भेगमा निःशुल्करुपमा स्वास्थ्य संस्थाहरुले सञ्चालन गरेको स्थायी बन्ध्याकरण शिविरमा नगई केही व्यक्तिहरु जडीबुडी खाएर बसिरहेका छन्। जोगबुडा गाविस- २ का एक बासिन्दाले नाम नबताउने सर्तमा दर्जनौं व्यक्तिले जडीबुडी सेवन गरिरहेको बताए। वर्षौंदेखि ग्रामीणस्तरमा गई जनचेतना जगाउन थालेका धेरै गैरसरकारी संस्थाले सो क्षेत्रमा पहल गरे पनि अन्धविश्वास र भाग्यको भरमा पर्ने ग्रामीण बासिन्दाको व्यवहार परिवर्तन गर्न नसकेको संस्थामा कार्यरत कर्मचारीहरु स्वीकार्छन्। दक्ष डाक्टरको सुविधा भएर पनि वैद्यहरुकै भर पर्नु आश्चार्यजनक भएको स्थानीय समाजसेवी सुरेश धामी बताउँछन्।

स्वास्थ्य कार्यालय डडेल्धुराका तथ्यांक अधिकृत वीरबहादुर रावल यसरी जडीबुडीबाट गरिने बन्ध्याकरणले ज्यान जान सक्ने भएकाले उपचार गराइदिने वैद्यहरुलाई कानुनी कारबाही गर्नुपर्ने बताउनुहुन्छ। ‘स्थानीय बासिन्दालाई जनचेतना जगाई स्वास्थ्य सेवा केन्द्रमा जाने वातावरण सिर्जना गर्न सबै पक्षको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ’, उहाँले भन्नुभयो- ‘यसरी बन्ध्याकरणजस्तो निःशुल्क सेवा लिन नचाहनेका लागि चेतनामूलक अभियान सञ्चालन गरिनु पनि आवश्यक छ।’

दलितलाई छुन मान्दैनन्

गर्भवती र सुत्केरी जाँच गराउनु ग्रामीण क्षेत्रका महिलाहरुका लागि आकाशकै फल साबित भएको छ। ग्रामीण क्षेत्रका महिला मात्रै होइनन्, सदरमुकाम अमरगढी-२ कारीगाउँकी मंगला सार्की सुत्केरीजाँच गराउन जाँदा जिल्ला अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीको दुर्व्यवहार भोग्नुपरेको बताउँछिन्।

सुत्केरी महिलालाई नछुने प्रचलनका कारण जिल्ला अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीले दलित सुत्केरीलाई छुन नमानेपछि उपचार नगराई घर फर्केकी मंगलालाई उद्धृत गर्दै सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रममा आबद्ध एक महिला समाजसेवीले बताइन्। जिल्लाको ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका स्वास्थ्य संस्थाहरुमा सुरक्षित मातृत्व सेवा नियमित बन्न सकेको छैन।